Niçin Hepimiz Aynı Gemide Değiliz?

Niçin Hepimiz Aynı Gemide Değiliz?

Bir kişi düşünelim; kendi mütevazı imkânlarıyla yaptığı bir kayıkla nispeten

büyük bir nehirde, yağmurlu, karlı ya da sıcak havalarda karşılaştığı pek

çok zorlukla yol alan… Seyir halindeyken karşı taraftan, dışarıdan bakınca,

oldukça gelişmiş bir zanaatla üretilmiş, donanımlı ve üstelik her açıdan estetik,

devasa bir geminin kendine yaklaştığını varsayalım. Birbirlerine değecek kadar

yakınlaştıklarında gemidekilerin kayıktaki kişiyi kendilerine katılmaya davet

ettiklerini tahayyül edelim. Kişinin tavrı ne olurdu? İşaret edeceğimiz temsil

açısından benzetmemizi yönlendirerek, diğer ihtimalleri şimdilik bir kenara

bırakıp kişinin, geminin sahip olduğu imkânlara nispetle, maddî ve manevî

güvenliği açısından içinde bulunduğu zor durumdan kurtulmak için gemiyi

tercih etmesi akla yatkın bir davranış gibi görünür. En temelde kayıktan

gemiye davet edilen kişi, müşahede ettiği imkânların etkisiyle, ilk elde maddî

ve manevî açıdan daha özgür olacağını düşünebilir. Düşünmez ki, gemi hem

maddî hem de manevî açıdan daha inceltilmiş karmaşık bir tutsaklık için

hazırlanmış olabilir.

Kapitalizmle ilgili ne zaman bir tahayyülde bulunsam bu temsil aklıma

gelir. Yine de şunu kabul ederim: Kapitalizm, her tutsağa her hâlükârda özgür

olduğunu, süreç içinde daha da özgür olacağını hissettirme becerisini de taşır. Bu

becerinin günümüzde daha da incelmiş bir sürümüyle karşı karşıya olduğumuzu

göz önünde bulundurmalıyız: Gönüllü tutsaklık. Zaten kapitalizmin post-

modern dünyadaki en büyük başarısı kişinin gönüllü tutsaklığı, özgürlük

sanmasını sağlaması değil midir? Bu tam da şuna benzer: Eski Mısır’da

firavunlar/efendiler kendilerini sineklerden korumak için yanlarındaki kölelerin

vücutlarına bal sürerlerdi. Kapitalizmdeyse bizâtihi kişiler kendi vücutlarına

gönüllü olarak bal sürmek istiyorlar, hatta sürüyorlar. Niye sürmesinler ki;

çünkü bizâtihi bu gönüllülük, ‘mutluluk’ olarak algılatılıyor.

Ulaşım ve bilişim teknolojilerinin gelişmesi ile sayısal ontolojilerin mesafe kat

etmesi, ticaret ve sanayi kapitalizmini bir tür nezâret kapitalizmine dönüştürdü.

Artık Yeryüzü bir tür hapishane; bu hapishanedeki içinde yaşanılan hücrenin

nicel büyüklüğü ya da nitel gelişmişliği öze ilişkin bir fark yaratmıyor. Artık

hücreler, her türlü maddî ve manevî kurumlar kişileri korumak için değil,

tersine kişilerden korunmak için… Dizgenin sürekliliği için kişilerin siyâsî

ve iktisâdî ederlerinin olduğu, kelimenin her iki anlamıyla da birer mala

dönüştürülmesi yeterli görülüyor. Tekrar etmekte fayda var: Bu tür bir dizgenin

sürdürülebilir kılınması, ancak içinde yaşayan kişilerin kendilerini dizge içinde

eğreti hissetmemeleri ve garip görmemeleriyle son derece ilgilidir. Bu da ancak

bizâtihi kişilerin kendilerini gönüllü olarak mala dönüştürmesiyle mümkündür;

ancak kâr edecek bir mala… Bu nedenle post-modern ve post-truth dünyada

her kişi kendini kar etmek için tüketerek var-kılmaya çalışıyor; ancak gönüllü

olarak. Malûmât-İmâj-Duygu kapitalizmi dediğim bu süreç, yalnızca kişiler

için değildir; aynı zamanda, bir kısır döngü oluşturduğu izlenimi verse de

bizâtihi dizgenin sürdürebilirliği için de gereklidir. Dediğimiz gibi, kapitalizm

bireye özgür olduğunu hissettirmek zorundadır. Çünkü böyle yaparak; 1. Tüm

olumsuz sonuçları ona yükler; 2. Kurumsal örgütlenmesinin bu sonuçlardaki

gücünü ve etkisini örter; 3. Olumsuz sonuçları çözmek için yeni çözümler

sunarak başa sarar. Ve hikâye yeniden başlar.

Kapitalizmle ilgili eleştiri yapılınca, kendi tecrübelerimden hareketle

söyleyebilirim ki, en temelde iki itiraz öne sürülür. İkincisi üzerinde aşağıda

duracağımdan şimdilik birincisine odaklanacağım. Birinci temel itiraz

şudur: Kapitalizm, bir tarihî tecrübe olarak, insanlığa önemli katkılarda

bulunmuştur; tamamen olumsuz etkilerine bakılarak kapitalizmi yargılamak

insafla bağdaşmaz. Bu itiraz ilginç bir biçimde haklılık payı taşır. İyi yönlerini,

katkılarını vurguladığınızda bir kişi çıkıp “ama…” diyerek bir cümle kurabilir;

tersine kötü yönlerini öne çıkarttığınız ve eleştirdiğinizde de başka birinin yine

çıkıp “iyi ama…” ile başlayan karşı bir cümleyi kurması pekâlâ mümkündür.

Bu noktayı daha iyi açıklamak için yine bir benzetme yapabiliriz: Her dil

ideal bir dilbilgisine sahiptir ve dilbilgisine göre ideal cümleler kurulabilir.

Dili iyi kullanan edipler, şairler ya da iyi bir eğitim-öğretim görmüş kişiler

dilin kurallılığını dikkate alıp, tam ideal olmasa da ideale yakın dereceli bir

söylem inşa edebilirler. Ancak bu yine de dilin ağız, şive, lehçe, argo, jargon

vb. şekilde yine dereceli biçimde ifade edilmesini engelleyemez. Bu benzetmeyi

daha genel bir kural hâline getirebiliriz: Her dizge içeriğine ve amacına uygun

olarak ideal olanı inşa etse de uygulama da kendi defolu ürünlerini üretir.

Bu hem bağlamla hem de dizgeyi kullanan kişilerle ilgili olabilir. Benzer bir

durum kapitalizm için de söz konusu olabilir mi?

Modern öncesi dönemde dinler, felsefî dizgeler, ahlâkî öğretiler, vb.

hemen her alanda daima sevap, iyi, doğru ve güzel vb. olumlu değerleri

öne çıkartıp idealize etmiş; günah, kötü, yanlış, çirkin, vb. değersizlikleri

de olumlu değerlerin yokluğu olarak nitelemişlerdir. Bu nedenle ister dinler

ister felsefî dizgeler ister ahlâkî öğretiler, vb. olsun hemen hiçbiri olumsuzluk

içeren değersizlikleri sistemlerinin aslî bir parçası olarak değil, sapma, kırılma,

vb. sıfatlarla istisnâî kabul etmişlerdir. Bu şuna benzetilebilir: Bir yemek

masasında ancak ve ancak lezzetli, iyi pişmiş, estetik, her açıdan ideal yemeklerin

bulunması… Kapitalizm masasında ise ‘fayda’, ‘kâr’, vb. getirdiği sürece ideal

olanın yanında her türlü yemek bulunabilir; bozulmuş, çürümüş, kokmuş, vb…

İşte bu nedenle kapitalist düzene göre kurulmuş bir masada bozuk, çürük,

vb. bir yemeğe işaret edince size iyi olanı gösterirler; iyi pişmiş, lezzetli, vb.

yemeği gösterince de bozuk, çürük vb. yemeğe işaret ederler. Bunun nedeni,

belki de tarihte ilk defa olarak, günahı, kötüyü, yanlışı, çirkini vb. fayda ve

kâr sağladığı sürece kendi ideal dizgesine dâhil eden bir sistemle karşı karşıya

bulunmamızdır. O kadar ki, sevap, iyi, doğru, güzel, vb. olumlu bir değer, fayda

sağlamıyor, kâr getirmiyorsa kapitalist dizgede kendine yer bulamaz. Önce

çevreyi kirletir, kâr eder; sonra aynı çevreyi korumaya alıp yapılanları eleştirir,

fayda sağlar. Her şeyin etinden de kemiğinden de; dirisinden de ölüsünden de

nemalanmaya bakar. Özetle Karl Marx’ın dediği gibi: “Kapitalizm, gölgesini

satamadığı ağacı keser.” Kanaatimce günümüzde ‘bizâtihi kötülük’, siyaset,

bilim, felsefe, hatta dinî inançlar üzerinden aklîleştiriliyor; medya, sanat,

edebiyat vb. üzerinden olağanlaştırılıyor. ‘Nezâret Kapitalizm’inin inşâ ettiği

sanal yaşam içinde de dijital algoritmalar aracılığıyla izleniyor ve yönlendiriliyor.

Böyle bir dizgenin yapısal çözümlemesi ayrıntılı çalışmaların konusudur. Ancak

sonuçları açıktır: Kapitalizm, okutarak cahilliği, çalıştırarak fakirliği, medeniyet

diyerek barbarlığı ve barış diyerek ölümü artırır. Tam da bu nedenle kapitalizm,

kazanmak için kaybedenlerin, mutlu olmak için üzülenlerin, yaşamak için

ölenlerin olması gereken bir yaşam anlayışına dayanır. Hele üretim-tüketim

denkleminde bir işleviniz yok ise; fayda sağlamıyor ve kârı artıramıyorsanız

bir işe de yaramıyorsunuz demektir.

Tam bu noktada şöyle bir soru sorulabilir: Kapitalizm tüm bu örgütlenmeyi

nasıl gerçekleştiriyor? Hiç şüphesiz bu yapının siyâsî, iktisâdî, askerî, teknolojik,

vb. pek çok dayanağı var. Belki de tüm bu dayanakları tek bir cümleyle

özetleyebiliriz: Her türlü bilgiyi ve değeri, ama her türlü bilgiyi ve değeri

kontrol etmek, denetlemek ve yönlendirmek. Bilgi ve değer kavramalarının

yerine, insanlığın hemen her alanda ürettiği maddî ve manevî artı-değeri de

koyabilirsiniz. Şüphesiz bahse konu mekanizmanın çözümlenmesi de pek çok

araştırmayı gerektirir ki, binlercesi zaten yapılmıştır. Biz burada tek bir konuya

özet bir biçimde dikkat çekmek istiyoruz: Dille oynamak; bir sözlük bunalımı
yaratmak; sonuçta bir kavram-anlam kargaşası üretmek. Bu dilsel kargaşanın

ürettiği belirsizlik içinde yargı körlüğü ortaya çıkacaktır; yargı körlüğünün

zemininde yer aldığı bulanık kültürün meydana getirdiği puslu ortamda

kişiler için bir ön-görü ve yön-görü yoksunluğu peydahlanacaktır. Böyle bir

tabloda kolayca denetleyebilecekleri ve istedikleri gibi yönlendirebilecekleri

bir toplum inşa edeceklerdir. Çünkü belirsizlik, gelecek kaygısı, yarını ön-

görmenin yitimi, hatta ölüm korkusu, vb. içinde yaşayan bir kişi, mevcut

duruma çözüm üretebileceğini vaat eden ve bir biçimde bu çözümün ucunu

gösteren bir dizgenin tekliflerini kabul etmeye ve yaşadığı kriz içinden çıkmak

ve kurtulmak için her türlü ahlaksız öneriye açık hâle gelecektir. Bu da yukarıda

işaret ettiğimiz başa sarmanın ve hikâyenin yeniden başlamasının 0-noktasıdır.

Dizgenin sahipleri, bilgi ve değeri, dolayısıyla artı-değeri kontrol edip

yönlendirebilecek güce sahip olduklarından, mâlik oldukları donanımlarla,

puslu havada kolayca yol bulabilirler. Bir taraftan, güçlü olsalar dahi, hem

dünya düzeninin görünür biçimsel kurallığını savunurlar hem de bu kurallığa

uymayı salık verirler. Bu tavırlarıyla hem ahlâkî hem de hukukî açıdan ‘sanki’

hesap verilebilir bir konumda bulunduklarını hissettirirler. Çünkü türü ne

olursa olsun her türlü kurum, sahip olduğu biçimsel kurallılığın doğasına

uygun normlar üzerinden bir denetleme ağı üretir. Ancak bu denetleme ağı,

bir süre sonra güçlüler için bile ayak bağı hâline dönüşebilir. Bir taraftan da

biçimsel kurallılığın ürettiği denetleme ağları içinde kolayca iş göremez hâle

geldiklerinde, geleceği manipüle etme güçleri azaldığında, başka bir deyişle,

istedikleri her şeyi istedikleri gibi yapamayacakları duruma düştüklerinde,

sistemi dolanmaya başlarlar; hatta kendileri için bizâtihi ‘dolanma’yı sistem

hâline dönüştürürler. Her tür işlerini ‘masa altı’ndan yürütmeye başlarlar. Bu

da onlara ahlâkî ve hukukî görünür biçimsel kurallardan kaçma imkânı verir.

Ortaya görünür düzenin dışında görünmeyen, yalnızca elit bir sınıfın mensup

olduğu bir ‘paralel düzen’ çıkar. Elit sınıf, artık kendileri için sahte olan görünür

biçimsel kurallığı bile kendi menfaatleri için kullanmaya başlarlar. O kadar ki,

bizâtihi görünür biçimsel sistemler ve bu sistemlerin ürettiği normatif kurallar

elit sınıf dışındakiler için bir tür aldatmacaya, hatta afyona dönüşür. İşte bu

nedenle çağdaş dünyada kapitalizmin kişiler için vaat ettiği özgürlük, halkların

afyonudur. Hâlihazırda içinde yaşam sürdüğümüz dünya bu hâlin şahididir.

İşte tam da bu nedenlerle gelecekteki her türlü iyi, doğru ve güzel düşünme

etkinliğinin kapitalizm, emperyalizm ve liberalizmle hesaplaşmakla başladığına

inanıyorum. Daha önceleri pek çok defa ifade ettiğim gibi, yine aynı gerekçelerle,

Yeryüzü’nde kapitalizm, emperyalizm ve liberalizmle sorunu olmayan bir

kişinin ‘insan-ca’ yaşıyor olduğuna inanmak için hiçbir nedenimiz yoktur.

Muzaffer Gül, “Hepimiz Aynı Gemide Değiliz: Kapitalizm, Bilim ve

COVİD-19 Pandemisi Üzerine Bir İnceleme” elinizdeki bu eserinde şimdiye

değin dile getirilenleri bir süre önce acı bir biçimde deneyimlediğimiz pandemi

üzerinden inceliyor ve sorunu Marksist felsefe-bilim tarihi felsefesi anlayışı

içinden akademik bir dille çözümlüyor. Açıkçası eserin adının ilk kısmı

bile “ben insanım” diyen herkesi ürkütecek bir gösterime sahip. Başka bir

deyişle ne oldu ve nasıl oldu da 21. yüzyılın ilk yarısında yaşayan bir Türk

düşünürüne, tüm insanların “aynı gemide olmadığı” hissini, hatta düşüncesini

uyandırdı. Bu, akademik anlamda alkışlayacağımız değil, daha çok insanî açıdan

kaygılanacağımız bir tespit. Muzaffer Gül, benzer bir tespitin ilk izleğini, “Bilim

ve İktidar İlişkisi: Manhattan Projesi Örneği” adlı çalışmasında da göstermişti.

Bu açıdan kendisinden gelecek yıllarda da bu konu üzerinde derinleşmesini

ve kapitalizmin ‘masa altı’ yürüttüğü kirli işleri âşikâr kılmasını bekliyoruz.

Entelektüel tutarlılık gereği, yukarıda “kapitalizme yönelik eleştiri yapılınca,

kendi tecrübelerimden hareketle söyleyebilirim ki, en temelde iki itiraz öne

sürülür” demiş ve birincisine odaklanıp ikincisini aşağıda ele alacağımı

belirtmiştim. Söz konusu ikinci itiraz şudur: Bir şeye ilişkin bilginin yanlış

olduğunu söyleyebilmek için, doğru bilgisine sahip olmak gerekir. Başka bir

deyişle eleştirinin ölçütü ya da ölçütleri nedir? Neye göre eleştiriyoruz; bu

konuda bir eleğimiz var mı? Takdir edilir ki, bu itiraz ayrı bir müzakerenin

konusudur. Yine de bir ipucu verebilirim: Yeni bir insan anlayışına ihtiyacımız

var? Kendimce insanın bedeninden ‘fazla’ bir şey olduğunu düşünüyor ve

insan öznesine yapılacak yüklemlerin tümünün fizikal olamayacağını kabul

ediyorum. Daha genel bir deyişle, insanı, salt içinde var-olduğu ve var-oluştuğu

sahnenin içinde kalarak ‘açıklamak’, diyelim ki, mümkünse de ‘anlamak’,

kanaatimce, oldukça zordur. Bu zor işe, Anadolu-Türk tecrübesini dikkate

alarak ve kapitalizmle hesaplaşmaya başlayarak, koyulabiliriz.

İhsan Fazlıoğlu

İMÜ Bilim Tarihi Enstitüsü